Tranzaksiya nima? Databazada tranzaksiya oddiy misollarda

Assalamu Alaykum bugun Relational databazalarda tranzaksiya ni ko'rib chiqamiz. U nimaga kerakligidan tortib bazi databazalarda qanday implimentatsiya qilinganini ham bilib olamiz.

Note: Bu maqola pul o'tkazmalaridagi tranzaksiya haqida emas.

Tranzaksiya nima ?

Tranzaksiya bu bir necha SQL so'rovlari birgalikda bir butun bajariladigan ish deb qaraladigan so'rov .Bir butun bajariladigan ish deb qarashga asosiy sabab bu SQL databazalarning asosiy qoidasi bu ma'lumotlar aniq bir structurada bo'lishi va shu sababli sizda juda ko'p jadvallar bo'lishi mumkin va ularning barchasini bir so'rov orqali o'zgartirib bo'lmaydi va bunda bizga tranzaksiya yordam beradi .Tranzaksiyaga bir vaqtda bajarilishi kerak bo'lgan mantiqiy amallar to'plami deb qarasak bo'ladi.

Masalan siz mehmonxonadan bir xona buyurtma qilmoqchisiz siz xonani tanlaysiz va buyurtmani bosasiz va sizga karta ma;lumotlarini kirgizadigan oyna chiqib keladi to'ldirgandan so'ng to'lash tugmasi bosilganda backenda so'rov ketadi shu paytda biz xonani database orqali bo'shligini tekshirishimiz agarda bo'sh bo'lsa kartadan pulni yetish yetmasligi tekshirilib yetkan holatda , yechib xonani ushbu odam nomiga buyurtma qilishimiz kerak ammo ungacha xona buyurtma bo'lsa pul yechilmay qolishi kerak bu ammallarni hammasi to'g'ri va umumiy bir ishdek ishlatish uchun tranzaksiya qo'llaniladi .

Tranzaksiya nimalardan iborat ?

Tranzaksiya uch qismdan iborat BEGIN kalit so'zi bu t ranzaksiya boshlanganini bildiradi , hamma o'zgarishlar amalga oshirilgandan so'ngCOMMITkalit so'zi orqali ularni databazaga joylaymiz. Bazan natijalar biz xohlagandek bo'lmasligi mumkin va bu holatda hamma narsani oldingisiga qaytarish uchun ROLLBACKkalit so'zidan foydalaniladi.

Tepadagi misol kodini ko'rib chiqamiz :

BEGIN;
SELECT room_id 
FROM rooms 
WHERE room_id = 101 AND status = 'available'
FOR UPDATE;
SELECT card_balance 
FROM guests 
WHERE guest_id = 1
FOR UPDATE;
IF (SELECT card_balance FROM guests WHERE guest_id = 1) >= 500 THEN
UPDATE guests
  SET card_balance = card_balance - 500
  WHERE guest_id = 1;
INSERT INTO bookings (guest_id, room_id, check_in_date, check_out_date, booking_date, amount_paid)
  VALUES (1, 101, '2025-01-10', '2025-01-15', CURRENT_DATE, 500);
UPDATE rooms
  SET status = 'booked'
  WHERE room_id = 101;
COMMIT;
ELSE
  ROLLBACK;
  RAISE EXCEPTION 'Kerakli miqdorda pul mavjud emas.';
END IF;

Ana endi shu yerda to'xtaymiz va COMMIT hamda ROLLBACK databazalarda qanday implimentatsiya qilinganini ko'rib chiqamiz.

Davomini o'qishdan oldin o'zingiz uchun bu qanday bo'lishi mumkinligini o'ylab ko'ring balkim siz yaxshiroq yo'lni toparsiz.

Commit va Rollback databaselarda odatda 2 xil yo'l bilan amalga oshirilgan :

1-yo'l .Hamma o'zgarishlarni xotiraga(buffer pool)ga yozib borish va commit jarayonida hamma o'zgarishlarni birdaniga databazaga kiritish.

Bu holatda har bir query tez amalga oshishi mumkin yani update, delete lar chunki ular xotirada bo'lmoqda ammo ularni birdaniga databazaga yozish ko'p vaqt talab qilishi va bu ko'pincha databaza crash bo'lishiga olib keladi.

2- yo'l . Har bir query databazaga to'g'ridan tog'ri yozib boriladi Bu holatda har bir query 1-yo'ldagidan sekinroq bo'ladi chunki u dbga to'gridan to'gri yozmoqda .Ammo hamma narsa biror narx evaziga keladi. Agarda siz rollback qilmoqchi bo'lsangiz databazadagi har bir ma'lumotni oldingi holatiga qaytarishingiz kerak va bu vaqt talab qiladi. Tepadagi yo'lda esa hamma narsani bufferdan o'chirib yuborish esa buni oddiy hal qiladi .

Bu aytilgan yo'llardagi tezlik butun umumiy tranzaksiya jarayoniga tegishli emas . Masalan 1000 querylik tranzaksiya amalga oshirilmoqda bu ikki xil yo'lda ham bir xil vaqtda tugashi mumkin. Ammo 1-yo'lda u har bir queryni tugatishga 1 sekund va ularni birgalikda db ga yozishga 10 sekund, umumiy 1010 sekund sarflaydi. 2-yo'lda esa hamma bir queryga 1.01 sekundan sarflaydi va tepadagi yo'ldan query bo'yicha sekinroq ammo tugash vaqti bir xil bo'ladi. (Bir xil bo'lmasligi ham mumkin meni buni misol sifatida keltirdim tushunish osonroq bo'lishi uchun).

Bu yerda sizda qo'shimcha savol bo'lishi mumkin , agarda commit qilish jarayonida databaza ishlashdan to'xtasa nima bo'ladi (crash) ?

Xo'sh databazalar xuddi shu muammolarni oldini olish uchun, taranzaksiya davomida ushbu ishni amalga oshirda :

Databazaga biror o'zgarish kiritishdan oldin , tranzaksiya malumotlari to'liq_transaction log ga_yozib boriladi. Bu PostgreSQL WAL (Write-Ahead Logging) deb ataladi .

Commit qismi ham 2 qismdan iborat va u Two-Phase Commit deb ataladi .

1. Prepare Phase(Tayyorlash qismi ):

• Tranzaksiya tayyorlanadi va hamma narsa transaction logga yoziladi .

• Bu holatda hali tranzaksiya tugatilgan deb hisoblanilmaydi.

1. Commit Phase(Ma'lumotni o'zgartirish qismi):

• Bu holatda transaction logga tugatildi deb o'zgartirish kiritiladi va o'zgarishlar databaza tomonidan malumotlar o'zgartiriladi.

Bu yerda crash bo'lgani uchun 2 holat bor :

Agarda u Prepare Phasedabo'lsa ammo commit qilinmagan bo'lsa bu holda databasa restart olgandan so'ng transaction logni tekshiradi va unga asoslanib tranzaksiyani rollback qiladi. Agarda u Commited Phaseda bo'lsa transaction logga qarab ma'lumotlarni o'zgartirib chiqadi .Restart har xil databaseda har bo'ladi . Mysql/sqlserver databazalari tranzaksiya to'li rollback qilinmaguncha ishga tushmaydi .Postgresda esa tranzaksiya topilib rollback qilinish boshlanadi yangilari shunchaki ularni hisobga olmay ketishadi, qolib ketgan ma'lumotlar Vacuum orqali o'chirib yuboriladi.

Tranzaksiyada amalga oshirilgan amallar boshqalarga darhol ko'rinadimi ?Odatda yo'q chunki ular hali commit qilinmagan va bu xuddi jadvalga ma'lumotlar yozilgan holatda bo'lsa ham commited colum false bo'ladiva buni boshqalar ko'ra olmaydi. Ammo bu uni to'liq ko'rib bo'lmaydi degani emas bu tranzaksiyani amalga oshirayotgan user o'zgarishlarni ko'ra oladi . Hamda bu yana isolation levelga bog'liq bu haqida keyingi maqolalarda gaplashamiz.

Biz bilamizku tranzaksiya odatda ma'lumotni yangilash yoki o'zgartirish uchun ishlatilinadi ammo bazan ular Read only tranzaksiyalar ham bo'lishi mumkin . Bu nimaga kerak bu aynan o'sha vaqtda ma'lumotlar bo'yicha report kerak bo'lsa va bu holatda bizga tranzaksiyaning snapshot qobilyati juda qo'l keladi va yangi o'zgarishlar reportdan chetda qolib ketadi .Snapshot bizga dataBazaning aynan o'sha vaqtda nusxasi hisoblanadi.

Note :Tranzaksiya hamma amallari bir databaza ulanishida bo'lishi zarur , siz bir ulanishda(connection) boshlab 2 chisida tugata olmaysiz.

Note:Biz qilayotgan oddiy amallar ham databaza tomonidan tranzaksiyaga o'raladi har doim va u ko'p holatlarda avtomatik commitda turadi .

Xulosa qilib aytadigan bo'lsak tranzaksiya bizga databazadagi ma'lumotlar biz xohlamagan tarzada o'zgarib ketishini oldini olishga yordam beradigan va databazalar tominidan berilgan yordam.

Agarda maqola yoqqan bo'lsa chapak chaling (ko'p chalsayam bo'ladi :).

Xato va kamchiliklar uchun uzr !!!

linkedin.com =>Ulug'bek Habibov | LinkedIn

telegram channel =>@habibov_ulugbek